%100 Doğal Propolis Özütü ve Arı Ürünleri: Bilimsel Literatür ve Kullanım Rehberi

Tarih: 04.11.2026 | Yazar / Derleyen: Tolga Kaan Asutay

DİYARI YÖRÜK ŞİFASI

YÖRESEL SAF PROPOLİS ÖZÜTÜ

%100 Doğal Sıvı Propolis Ekstraktı ve Apiterapi Ekosistemi

Bilimsel Literatür Temelli Genişletilmiş Akademik Blog Dosyası

Ürün / Hammadde: Yöresel Saf Propolis Özütü (Sıvı Propolis Ekstraktı / Damla)
Biyolojik Kaynak: Apis mellifera L. (Bal arısı) kolonilerinin başta Populus spp. (kavak), Pinus spp. (çam), Quercus spp. (meşe) ve yüksek rakımlı Toros florasındaki reçineli bitki tomurcuklarından topladığı, kendi tükürük enzimleri ($\beta$-glukozidaz) ve bal mumu ile işlediği doğal reçinemsi matriks
Diyarı Yörük Şifası Satış Formu: 1 şişe (30 ml damlalıklı koyu cam ambalaj)
Ürün Sayfası Beyanı: %100 doğal arı ürünü; sentetik koruyucu, yapay aroma veya boya içermez; ham propolisin fazla bal mumundan arındırılarak biyoaktif fenolik bileşenlerinin sıvı faza geçirilmesiyle elde edilmiş geleneksel damla

BELGE KULLANIM NOTU

Bu çalışma Diyarı Yörük Şifası web blogu ve tüketici bilgilendirmesi amacıyla hazırlanmış bilimsel bir narratif literatür sentezidir. Sistematik derleme, klinik tedavi kılavuzu, farmakope monografı veya kişiselleştirilmiş tıbbi reçete/öneri değildir. Propolis ve ilişkili arı ürünleri bu dosyada öncelikle arı biyolojisinin doğal bir savunma reçinesi, geleneksel beslenme destekleyicisi ve apiterapi (arı ürünleri bilimi) literatürünün fitokimyasal açıdan en yoğun incelenen doğal matrikslerinden biri olarak ele alınmıştır.

Diyarı Yörük Şifası ürün sayfası, ürün kimliği ve geleneksel üretim anlatısının kaynağıdır; doğrudan hastalık tedavisi veya ilaç etkinliği kanıtı değildir. Sayfadaki “%100 saf arı ürünü”, “katkısız” ve “Toroslar’ın zengin bitki örtüsünden elde edilen” gibi nitelikler, toplam fenolik/flavonoid tayini ve kalıntı analizleri ile doğrulandığı ölçüde bilimsel olarak güçlenir. Bu nedenle dosyada dış literatürdeki Anadolu ve Akdeniz propolisi kompozisyonu, her bir partinin mutlak standart ölçümü gibi değil, referans biyokimyasal çerçeve olarak sunulmuştur.

Önemli Ayrım: Kovandan kazındığı haliyle işlenmemiş ham propolis ile fazla bal mumu (Cera flava) ve sindirilemeyen mekanik safsızlıkları ayrıştırılarak uygun çözücü fazında hazırlanmış sıvı propolis özütü (ekstraktı) aynı materyal değildir. Ham propolis insan sindirim sisteminde çok düşük biyoyararlanıma sahiptir; literatürdeki biyolojik aktivite çalışmalarının neredeyse tamamı ekstrakte edilmiş (özütlenmiş) propolis fraksiyonları veya izole bileşikleri (örneğin CAPE – Kafeik Asit Fenetil Ester, pinosembrin, galangin) ile yürütülmüştür (Bankova, 2005; Sforcin & Bankova, 2011).

Mevzuat açısından Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2010), Türk Gıda Kodeksi (TGK) ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK, 2023) Sağlık Beyanı Yönetmeliği çerçevesinde; gıda/takviye edici ürünler ile “enfeksiyonları tedavi eden antibiyotik/antiviral ilaç” kavramları birbirinden kesin sınırlarla ayrılmalıdır.

İÇİNDEKİLER

Özet ve Ana Sonuçlar
1. Amaç, Kapsam ve Yöntemsel Yaklaşım
2. Diyarı Yörük Şifası Ürün Kimliği ve Mevcut Ürün Sayfasının Akademik Değerlendirmesi
3. Propolisin Biyolojik Kökeni ve Kovan İçi Savunma Mekanizması
4. Kimyasal Bileşim ve Fizikokimyasal Özellikler
5. Hasat, Saflaştırma, Ekstraksiyon ve Depolama Süreçleri
6. Klinik, Mikrobiyolojik ve Mekanistik Kanıt Haritası
7. Oral, Mukozal ve Topikal Kullanımın Bilimsel Değerlendirmesi
8. Gıda Mevzuatı, EFSA Değerlendirmeleri ve Türk Gıda Kodeksi Sınırları
9. Diğer Arı Ürünleri İle Sinerji: Ham Bal (Çam, Çiçek, Hayıt, Katran) ve Saf Balmumu Ekosistemi
10. Güvenlik: Alerji, Kontakt Dermatit, Kontaminasyon ve Yanlış Kullanım Riskleri
11. Saflık ve Taklit/Tağşiş Problemi
12. Kullanım Rehberi ve Pratik Karışım Prensipleri
13. Müşteri Hizmetleri İçin Geniş SSS (Soru-Cevap)
14. Bilimsel İletişimde Kullanılacak ve Kaçınılacak İfadeler
15. Diyarı Yörük Şifası İçin Laboratuvar, Kalite ve Ar-Ge Yol Haritası
16. Sonuç ve Akademik Değerlendirme
Kaynakça

ÖZET VE ANA SONUÇLAR

Propolis, bal arılarının (Apis mellifera L.) çeşitli ağaçların (kavak, çam, meşe, huş, kestane, okaliptüs vb.) tomurcuk, kabuk çatlakları ve yaprak eksüdalarından topladığı lipofilik reçinemsi maddeleri, kendi hipofaringeal salgı bezlerinden gelen enzimler ($\beta$-glukozidaz) ve bal mumu ile karıştırarak oluşturduğu kompleks bir biyomateryaldir (Marcucci, 1995; Bankova, 2005). Yunanca “pro” (önünde/savunmasında) ve “polis” (şehir/kovan) kelimelerinden türeyen propolis, kovanın hem yapısal izolasyon malzemesi hem de “sosyal bağışıklık” (social immunity) kalkanıdır. Bugüne kadar farklı coğrafi tiplerdeki propolis örneklerinde 300’den fazla kimyasal bileşik tanımlanmıştır; bunların başlıcaları flavonoidler (flavonlar, flavonoller, flavanonlar), fenolik asitler ve esterleri, terpenoidler, aromatik aldehitler ve alifatik yağ asitleridir (Burdock, 1998; Toreti et al., 2013).

Tipik bir ham propolis kütlesi yaklaşık %50 bitki reçinesi ve bitkisel balsam, %30 bal mumu, %10 esansiyel ve aromatik uçucu yağlar, %5 polen ve %5 diğer organik/mineral maddelerden oluşur (Marcucci, 1995; Burdock, 1998). Türkiye’nin özellikle Toroslar ve Anadolu yaylalarını kapsayan ılıman/Akdeniz kuşağı propolisleri, fitokimyasal literatürde ağırlıklı olarak “Avrupa/Anadolu Kavak Tipi” (Populus spp.) ve kısmen “Akdeniz Konifer/Diterpenik Tipi” özelliklerinin zengin bir birleşimini taşır. Türk propolis örnekleri üzerinde yapılan kapsamlı kromatografik analizler; pinosembrin, galangin, krizin (chrysin), tekto-krizin, apigenin, kersetin, kafeik asit ve propolisin en karakteristik biyoaktif moleküllerinden biri olan Kafeik Asit Fenetil Ester (CAPE) varlığını yüksek düzeyde raporlamıştır (Velikova et al., 2000; Popova et al., 2005).

Mikrobiyolojik ve immünolojik literatürde propolis ekstraktlarının; Gram-pozitif bakterilere (Staphylococcus aureus, Streptococcus mutans vb.), çeşitli patojenik mayalara (Candida albicans) ve zarflı virüslere karşı in vitro (laboratuvar ortamında) belirgin inhibisyon gösterdiği; mekanistik olarak bakteriyel hücre duvarı bütünlüğünü bozduğu, ATP sentezini ve biyofilm oluşumunu baskıladığı ortaya konulmuştur (Kujumgiev et al., 1999; Popova et al., 2005). İnsan çalışmalarında ise özellikle ağız ve boğaz mukozası hijyeni, diş plağı kontrolü ve mevsim geçişlerinde üst solunum yolu konforunun desteklenmesi başlıklarında olumlu klinik veriler mevcuttur (Sforcin, 2007; Pasupuleti et al., 2017). Bununla birlikte, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA, 2010), propolisin botanik kaynağa göre değişen kimyasal heterojenliği nedeniyle genel “bağışıklık sistemini güçlendirir / hastalıkları önler” şeklindeki mutlak sağlık beyanlarını onaylamamıştır; bu nedenle ürün iletişiminde standartlaştırılmış fenolik içerik ve geleneksel beslenme desteği çerçevesi korunmalıdır.

Propolis üretiminde ve ticaretinde en kritik kalite problemleri; kovan içi varroa mücadelesinde kullanılan sentetik akarisitlerin ve çevresel ağır metallerin (kurşun, kadmiyum) reçinede birikmesi, ekstraksiyon sırasında endüstriyel/toksik çözücülerin kullanılması veya düşük kaliteli kavak tomurcuğu kaynatmaları ve sentetik boyalarla tağşiş (hile) yapılmasıdır. Diyarı Yörük Şifası açısından en güçlü bilimsel konumlandırma; tarımsal ilaçlamadan ve sanayi kirliliğinden uzak Toros yaylalarından toplanan ham propolisin, gıdaya uygun ekstraksiyonla bal mumundan ayrıştırılması ve toplam fenolik/flavonoid içeriği korunmuş saf damla formunda sunulmasıdır.

1. AMAÇ, KAPSAM VE YÖNTEMSEL YAKLAŞIM

Bu dosyanın amacı; Diyarı Yörük Şifası Yöresel Saf Propolis Özütü (30 ml) ürününün ve markanın diğer arı ürünlerinin (Ham Çam Balı, Toros Çiçek Balı, Hayıt Balı, Katran Balı ve Saf Balmumu) biyolojik ve fitokimyasal temellerini açıklamak, neden ham propolisin doğrudan tüketilemeyip sıvı ekstrakt (özüt) formuna getirilmesi gerektiğini bilimsel verilerle ortaya koymak, literatürdeki kanıt düzeylerini sınıflandırmak ve yasal mevzuata tam uyumlu bir bilgi kaynağı oluşturmaktır.

Literatür seçimi; propolis kimyasının dünyadaki en önemli otoritesi kabul edilen Prof. Dr. Vassya Bankova ve Prof. Dr. José Maurício Sforcin’in temel derlemeleri, Türkiye propolisinin kimyasal profilini haritalandıran uluslararası çalışmalar (Velikova et al., 2000; Popova et al., 2005), toksikolojik değerlendirmeler (Burdock, 1998), EFSA NDA Paneli bilimsel görüşü (EFSA, 2010) ve Türk Gıda Kodeksi mevzuatı temel alınarak yapılmıştır.

1.1. Bu Dosyada Kullanılan Kanıt Düzeyi Sınıflandırması

Düzey	Tanım	Bu Dosyadaki Anlamı	Uygun İletişim İfadesi
A	Meta-analiz / çoklu yüksek kaliteli randomize kontrollü insan çalışması (RCT)	Belirli standardize propolis gargaraları ve oral mukozit/diş eti plak çalışmalarında mevcuttur; ancak tüm ticari damlalara doğrudan genellenemez.	“Ağız ve boğaz hijyeni uygulamalarında güçlü klinik literatür desteği bulunmaktadır.”
B	Birden fazla klinik/pilot insan çalışması veya kontrollü gözlemsel çalışma	Mevsimsel üst solunum yolu konforu, boğaz yatıştırma ve antioksidan kapasite çalışmaları.	“Mevsim geçişlerinde ve kış aylarında günlük beslenme rutinini destekleyebilir.”
C	Küçük ölçekli insan çalışmaları, vaka serileri ve geleneksel apiterapi uzlaşısı	Bal ve propolis karışımlarının geleneksel zindelik ve enerji amacıyla kullanımı.	“Geleneksel şifa kültüründe bedensel zindeliği desteklemek amacıyla tercih edilir.”
D	In vitro (hücre/bakteri kültürü), hayvan modelleri ve biyokimyasal çalışmalar	Antibakteriyel, antifungal, antiviral, anti-inflamatuvar (COX/NF-$\kappa$B inhibisyonu) ve antioksidan mekanizma çalışmaları.	“Laboratuvar çalışmalarında yüksek fenolik/flavonoid kaynaklı koruyucu potansiyel göstermiştir.”
Negatif / Sınırlayıcı	İddia kanıtlanmamış, EFSA/TİTCK tarafından reddedilmiş veya güvenlik riski taşıyor	“Antibiyotik yerine geçer, enfeksiyonu/kanseri tedavi eder” iddiaları; arı alerjisi olanlarda ve 1 yaş altı bebeklerde kullanım.	“Tıbbi ilaç/antibiyotik değildir; arı ürünü alerjisi olanlarda ve 1 yaş altında kullanılmaz.”

2. DİYARI YÖRÜK ŞİFASI ÜRÜN KİMLİĞİ VE MEVCUT ÜRÜN SAYFASININ AKADEMİK DEĞERLENDİRMESİ

Diyarı Yörük Şifası ürün sayfasında ürün; “Yöresel Saf Propolis Özütü 30 ml – Geleneksel Doğal Damla” başlığıyla, “Arı Ürünleri & Bal” kategorisinde ve 30 ml’lik damlalıklı koyu cam şişede sunulmaktadır. Ürün açıklamasında; Toroslar’ın zengin bitki örtüsünden arıların kovanlarını korumak için topladığı reçinenin, besin değeri korunarak sıvı özüt (ekstrakt) haline getirildiği, sentetik aroma veya koruyucu içermediği ve bal veya ılık içeceklerle tüketilebileceği belirtilmektedir. Ayrıca arı ürünlerine alerjisi olanlar, astım hastaları ve 1 yaş altı bebekler için güvenlik uyarısına yer verilmiştir.

2.1. Ürün Sayfasındaki Başlıca İfadelerin Kanıt Açısından Değerlendirilmesi

Mevcut İfade / Tema	Akademik Değerlendirme	Önerilen Daha Sağlam Bilimsel ve Yasal Çerçeve
“Kovanın en değerli savunma mekanizması”	Arı biyolojisinde kovan içi sterilizasyon ve sosyal bağışıklık (social immunity) kavramıyla %100 uyumludur (Simone-Finstrom & Spivak, 2010).	“Arıların kovan içi mikrobiyal dengeyi ve fiziksel izolasyonu sağlamak için ürettiği doğal reçinemsi biyomateryal.”
“Besin değeri korunarak sıvı forma (özüt) getirilmiş”	Ham propolisteki ~%30 oranındaki sindirilemeyen bal mumunun uzaklaştırılıp fenoliklerin çözündürülmesi biyoyararlanım için zorunludur.	“Fazla bal mumu ve mekanik safsızlıkları ayrıştırılarak biyoaktif polifenol ve flavonoidleri sıvı faza aktarılmış ekstrakt.”
“Mevsim geçişlerinde ve kış aylarında geleneksel destek”	TİTCK mevzuatına göre hastalık/enfeksiyon adı vermeden geleneksel beslenme desteği olarak sunulması yasal olarak doğrudur.	“Polifenol ve flavonoid açısından zengin yapısıyla mevsim geçişlerinde günlük beslenmeyi destekleyen doğal arı ürünü.”
“Ilık bitki çaylarına (kaynar olmamasına dikkat edin) damlatarak tüketim”	Çok doğru bir tüketici yönlendirmesidir; yüksek sıcaklık (80–100 °C) hassas esterleri (CAPE) ve uçucu terpenleri bozabilir.	“Biyoaktif esterlerin ve aromatik bileşenlerin korunması için 40–45 °C’yi aşmayan ılık sıvılarla veya ham bal ile tüketilmelidir.”
“Doğal antibiyotik” (Halk arasındaki popüler söylem)	Propolisin in vitro antibakteriyel etkisi güçlüdür (Kujumgiev et al., 1999); ancak mevzuatta gıdalar için “antibiyotik” ifadesi kullanılamaz.	“Kovan biyolojisinde mikroorganizmalara karşı koruyucu bariyer görevi gören, yüksek fenolik içerikli doğal ekstrakt.”

3. PROPOLİSİN BİYOLOJİK KÖKENİ VE KOVAN İÇİ SAVUNMA MEKANİZMASI

Bal arıları (Apis mellifera) bal ve poleni beslenmek için toplarken, propolisi kovanın mimari bütünlüğünü ve biyolojik güvenliğini korumak için toplarlar. Bir kovandaki işçi arıların yalnızca küçük ve uzmanlaşmış bir grubu (“reçine toplayıcılar”) hava sıcaklığının reçineyi yumuşattığı öğle saatlerinde ağaç tomurcuklarına yönelir.

Toplama ve Enzimatik İşleme: İşçi arı, mandibulaları (çeneleri) ile bitki tomurcuğundan kopardığı yapışkan reçine parçasını arka bacaklarındaki polen sepetçiklerine (corbiculae) yerleştirerek kovana taşır. Kovanda diğer işçi arılar bu reçineyi devralır; üzerine kendi tükürük bezlerinden salgılanan enzimleri (özellikle flavonoid glikozitlerindeki şeker bağlarını kopararak onları daha aktif olan aglikon formuna dönüştüren $\beta$-glukozidaz enzimini) ve belirli oranda bal mumu (Cera flava) katarak propolisi oluştururlar (Marcucci, 1995; Toreti et al., 2013).
Kovan İçi 4 Temel İşlev:
- Fiziksel İzolasyon: Kovan duvarlarındaki 6 mm’den küçük çatlak ve yarıkları kapatarak soğuk hava akımını ve yabancı böcek girişini engeller.
- Mikrobiyal Sterilizasyon: 34–35 °C sıcaklık ve yüksek nem oranına sahip kovan içi ortam, normalde bakteri ve mantarların üremesi için idealdir. Arılar petek gözlerini kraliçe arı yumurtlamadan hemen önce ince bir propolis filmiyle kaplayarak larvaları patojenlerden korur.
- Mumyalama (Biyolojik İzolasyon): Kovana giren ancak arıların dışarı atamayacağı kadar büyük olan davetsiz canlıları (örneğin kertenkele, fare veya büyük böcekleri) sokarak öldürdükten sonra tamamen propolis ile kaplayarak “mumyalarlar”. Bu sayede ölü organizmanın kovan içinde çürüyüp koku ve enfeksiyon yayması engellenir (Burdock, 1998).
- Sosyal Bağışıklık (Social Immunity): Koloni propolis ile kaplandığında, işçi arıların bireysel bağışıklık genlerinin aşırı çalışmasına gerek kalmaz; koloni enerjisini hastalıklarla savaşmak yerine bal üretimine ve yavru bakımına harcar.

4. KİMYASAL BİLEŞİM VE FİZİKOKİMYASAL ÖZELLİKLER

4.1. Ham Propolisin Ana Kimyasal Fraksiyonları

Ham propolis tek bir kimyasal madde değil, botanik kaynağa göre değişen çok fazlı bir matrikstir (Marcucci, 1995; Burdock, 1998; Bankova, 2005):

Kimyasal / Yapısal Fraksiyon	Tipik Yaklaşık Oran (Ham Propolis)	Başlıca Bileşenler ve İşlevsel / Biyolojik Sonuç
Bitkisel Reçineler ve Polifenolik Balsam	%50 – %55	Flavonoidler (pinosembrin, galangin, krizin, kersetin), fenolik asitler (kafeik, ferulik, p-kumarik asit) ve esterleri (CAPE). Biyolojik aktivitenin ve antioksidan kapasitenin ana kaynağıdır.
*Arı Bal Mumu (Cera flava) ve Yağ Asitleri*	%25 – %30	Uzun zincirli alifatik esterler, hidrokarbonlar ve serbest yağ asitleri. Ham propolise plastiklik verir; ancak insan sindiriminde çözünmediği için ekstraksiyon aşamasında ayrıştırılması gerekir.
Uçucu (Esansiyel) ve Aromatik Yağlar	%8 – %10	Monoterpenler ve seskiterpenler ($\alpha$-pinen, $\beta$-ökaliptol, karyofillen, bisabolol). Propolisin karakteristik reçinemsi-odunsu kokusunu verir ve antimikrobiyal etkiye katkıda bulunur (Bankova et al., 2014).
Arı Poleni	~%5	Serbest amino asitler, proteinler ve B grubu vitamin izleri. Arıların kovan içi işleme sürecinde matrikse dahil olur.
Diğer Organik ve Mineral Maddeler	~%5	Kalsiyum, magnezyum, çinko, demir, manganez gibi iz mineraller, ketonlar, laktonlar ve mekanik bitki kırıntıları.

4.2. Botanik Tipoloji ve Anadolu/Toros Propolisinin Kimyasal “Parmak İzi”

Dünya literatüründe propolis; Brezilya Yeşil Propolisi (Baccharis dracunculifolia kaynaklı, artepillin C baskın), Brezilya Kırmızı Propolisi (Dalbergia ecastophyllum kaynaklı) ve Avrupa/Anadolu Ilıman Kuşak Propolisi olarak sınıflandırılır (Bankova, 2005; Toreti et al., 2013).

Türkiye’de özellikle Toroslar, Akdeniz ve Anadolu yaylalarından elde edilen propolisler üzerinde yapılan HPLC ve GC-MS analizleri (Velikova et al., 2000; Popova et al., 2005), Anadolu propolisinin çok zengin bir flavanon, flavon, flavonol ve sinnamik asit türevleri profiline sahip olduğunu göstermiştir:

Ana Biyoaktif Belirteçler (Marker Bileşikler):
1. CAPE (Kafeik Asit Fenetil Ester): NF-$\kappa$B sinyal yolağı modülasyonu ve yüksek antioksidan kapasitesiyle üzerinde en çok bilimsel yayın bulunan fenolik esterdir.
2. Pinosembrin (Pinocembrin) ve Pinobanksin: Bakteri ve mantar membranlarına karşı yüksek seçicilik gösteren flavanonlar.
3. Galangin ve Krizin (Chrysin): Serbest radikal süpürücü ve enzim düzenleyici flavon/flavonoller.
4. Kafeik Asit, Ferulik Asit ve Isoferulik Asit: Hidroksisinnamik asit grubu güçlü fenolik antioksidanlar.
5. Konifer / Çam Diterpenleri: Özellikle Toroslar gibi kızılçam (Pinus brutia), sedir (Cedrus libani) ve ardıç (Juniperus) ormanlarının bulunduğu bölgelerde, arılar kavak reçinesine ek olarak kozalaklı ağaç reçinelerini de toplar; bu durum Toros propolisine kendine has diterpenik asit zenginliği ve çam-reçine aroması kazandırır (Velikova et al., 2000).

4.3. Fizikokimyasal Davranış ve Çözünürlük Fiziği

Ham propolis 15 °C’nin altında sert ve kırılgandır (dondurulduğunda kolayca öğütülebilir); 25–45 °C aralığında yumuşak, esnek ve çok yapışkan hale gelir; 60–70 °C’nin üzerinde ise içindeki bal mumu fazının erimesiyle sıvılaşmaya başlar (Marcucci, 1995). Polifenolik balsam kısmı lipofilik-amfifilik karakterde olduğu için saf soğuk suda çok az çözünür (%2–5); buna karşın uygun polaritedeki gıda sınıfı çözücü sistemlerinde (su-etanol, su-gliserol, propilen glikol veya sızma zeytinyağı fazlarında) seçici olarak çözünür. Sıvı propolis özütü suya damlatıldığında suyun bulanıklaşması (süt beyazı/sarımsı opalesans oluşumu), lipofilik reçine ve flavonoidlerin su ortamında mikro-emülsiyon/kolloidal dispersiyon oluşturmasının doğal fizikokimyasal sonucudur (Ouzo Etkisi).

5. HASAT, SAFLAŞTIRMA, EKSTRAKSİYON VE DEPOLAMA SÜREÇLERİ

5.1. Kovan İçi Hasat: Kazıma vs. Propolis Tuzağı

Geleneksel arıcılıkta çerçeve kenarlarından bıçakla kazınarak alınan propolis; tahta kıymıkları, boya kalıntıları, ölü arı parçaları ve yüksek oranda bal mumu içerebilir. Modern ve temiz apiterapi üretiminde ise kovanın üst kısmına gıda sınıfı delikli polipropilen “Propolis Tuzakları” (Izgaraları) yerleştirilir. Arılar ızgaradaki boşlukları ışık ve hava sızıntısı olarak algılayıp en saf reçineyle doldurur; böylece ahşap ve boya kontaminasyonu olmayan birinci sınıf ham propolis hasat edilir.

5.2. Kriyojenik Kırma (Dondurma) ve Ön Seçim

Hasat edilen propolis tuzakları -18 / -20 °C derin dondurucularda bekletilir. Soğukta cam gibi kırılgan hale gelen propolis, tuzaklardan bükülerek kolayca dökülür ve yüzey alanı artırılarak ekstraksiyon veriminin yükselmesi için ince granüller haline getirilir.

5.3. Masere Edilme (Ekstraksiyon) ve Bal Mumunun Uzaklaştırılması

Öğütülmüş ham propolis, ışıktan korunaklı paslanmaz çelik veya koyu cam reaktörlerde gıda sınıfı çözücü matriksi ile oda sıcaklığında (ısıl işlem uygulanmadan, 20–25 °C’de) belirli süre boyunca çalkalanarak masere edilir. Ardından karışım soğutularak çözünmeyen bal mumu (%30’luk kısım) ve mekanik tortular çok aşamalı filtrasyonla ayrıştırılır. Geriye arıların topladığı saf biyoaktif fenolik ve flavonoidlerin yoğunlaştığı berrak, koyu kehribar/kahverengi Yöresel Saf Propolis Özütü kalır.

5.4. Depolama ve Işık Hassasiyeti

Propolis içindeki polifenoller UV ışığına karşı hassastır. Bu nedenle son ürün mutlaka 30 ml’lik koyu renkli (amber) cam şişelerde, serin (15–25 °C) ve doğrudan güneş görmeyen ortamlarda saklanmalıdır.

6. KLİNİK, MİKROBİYOLOJİK VE MEKANİSTİK KANIT HARİTASI

Aşağıdaki tablo, bilimsel literatürdeki propolis çalışmalarını kanıt düzeyine ve Diyarı Yörük Şifası ürün iletişimindeki doğru yasal konumuna göre özetlemektedir:

Araştırma / Uygulama Alanı	Kanıt Türü ve Örnek Literatür	Öne Çıkan Bilimsel Bulgu	Kanıt Düzeyi	Diyarı Yörük Şifası Açısından Doğru Konumlandırma
Ağız, Diş Eti ve Boğaz Mukozası Hijyeni	İnsan klinik çalışmaları ve derlemeler (Pasupuleti et al., 2017; Sforcin & Bankova, 2011)	Propolis içeren gargara ve damlaların Streptococcus mutans kaynaklı diş plağı oluşumunu azalttığı ve ağız içi mukozal konforu desteklediği gösterilmiştir.	A / B	“Ilık suya damlatılarak gargara veya içim şeklinde uygulandığında ağız ve boğaz hijyenini destekler.”
Mevsim Geçişleri ve İmmünomodülatör Destek	In vivo ve pilot insan çalışmaları (Sforcin, 2007; Toreti et al., 2013)	Makrofaj aktivasyonu, sitokin dengesi ve doğal öldürücü (NK) hücre yanıtları üzerinde düzenleyici (modülatör) ön bulgular bildirilmiştir.	B / C	“Mevsim geçişlerinde ve kış aylarında günlük beslenme rutinini ve bedensel zindeliği destekleyen doğal damla.”
Antioksidan Kapasite ve Oksidatif Stres	Biyokimyasal analizler (ORAC, DPPH, FRAP) ve hücre çalışmaları (Popova et al., 2005; Pasupuleti et al., 2017)	Yüksek flavonoid ve CAPE içeriği sayesinde serbest radikalleri nötralize etme ve lipid peroksidasyonunu baskılama kapasitesi çok yüksektir.	B / D	“Zengin polifenol ve flavonoid profiliyle doğal antioksidan kaynağıdır.”
Antibakteriyel ve Antifungal Aktivite	In vitro mikrobiyolojik çalışmalar (Kujumgiev et al., 1999; Velikova et al., 2000; Popova et al., 2005)	Türkiye ve Akdeniz propolis örneklerinin özellikle Gram-pozitif bakterilere (S. aureus) ve Candida türlerine karşı güçlü in vitro etkinlik gösterdiği kanıtlanmıştır.	D	“Kovanın doğal mikrobiyal koruma kalkanından elde edilen saf özüt (tıbbi antibiyotik ilaç olarak sunulmaz).”
Anti-inflamatuvar (Enflamasyon Düzenleyici) Mekanizma	Mekanistik ve preklinik çalışmalar (Burdock, 1998; Sforcin, 2007)	CAPE ve galanginin siklooksijenaz (COX-1/COX-2), lipoksijenaz (LOX) ve NF-$\kappa$B yolaklarını baskıladığı gösterilmiştir.	D	“Hassaslaşan boğaz ve cilt dokusunda yatıştırıcı ve koruyucu geleneksel destek.”

7. ORAL, MUKOZAL VE TOPİKAL KULLANIMIN BİLİMSEL DEĞERLENDİRMESİ

7.1. Günlük Oral (İçimlik) Beslenme Desteği Olarak Kullanım

Propolis özütü, insan diyetinde nadir bulunan konsantre flavonoid aglikonları sunar. Sebze ve meyvelerdeki flavonoidler genellikle şeker moleküllerine bağlı (glikozit formunda) bulunurken, arıların tükürük enzimleri propolisteki şeker bağlarını kopardığı için propolis flavonoidleri aglikon (serbest) formdadır; bu durum mukozal temas ve emilim dinamiklerini farklılaştırır (Toreti et al., 2013). Günlük olarak su, meyve suyu veya 1 tatlı kaşığı ham bal üzerine damlatılarak tüketilmesi en yaygın geleneksel ve modern uygulama biçimidir.

7.2. Orafaringeal (Ağız ve Boğaz) Mukoza Uygulamaları

Sıvı propolis ılık suya damlatıldığında oluşan kolloidal reçine-flavonoid süspansiyonu, gargara yapıldığında veya yavaşça yudumlandığında ağız içi ve farenks (yutak) mukozası üzerinde ince, biyo-yapışkan (bioadhesive) bir koruyucu film oluşturur. Bu fiziksel ve fitokimyasal bariyer, soğuk havalarda kuruyan boğazın yatıştırılmasına ve ağız kokusuna neden olan bakteriyel plağın sınırlandırılmasına yardımcı olur (Pasupuleti et al., 2017).

7.3. Topikal (Cilt Yüzeyi) Uygulamalar

Geleneksel kullanımda sıvı propolis veya propolis içeren merhemler (örneğin Diyarı Yörük Şifası Saf Yöresel Balmumu ve Kırmızı Kantaron Yağı ile hazırlanan kremler), cilt bariyerini dış etkenlere karşı korumak amacıyla haricen de değerlendirilir. Ancak propolis yüksek konsantrasyonda cilde doğrudan damlatıldığında sarı-kahverengi leke bırakabileceği ve hassas ciltlerde kontakt alerji tetikleyebileceği için mutlaka taşıyıcı bir baz içinde seyreltilerek kullanılmalıdır (Burdock, 1998).

8. GIDA MEVZUATI, EFSA DEĞERLENDİRMELERİ VE TÜRK GIDA KODEKSİ SINIRLARI

8.1. EFSA (Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi) 2010 Bilimsel Görüşü Ne Diyor?

EFSA NDA Paneli 2010 yılında propolis ile ilgili sağlık beyanı başvurularını (ID 1242, 1245–1248, 3184: solunum yolu rahatlığı, bağışıklık savunması, ağız hijyeni vb.) incelemiştir (EFSA, 2010). EFSA’nın bu beyanları genel olarak onaylamamasının temel nedeni, “propolisin etkisiz olması” değil; propolisin coğrafi ve botanik kaynağa göre kimyasal bileşiminin çok değişken olması ve başvurularda kullanılan propolis ürünlerinin yeterince standardize edilmemiş olmasıdır (EFSA, 2010; Bankova, 2005). Bu bilimsel gerçek, Diyarı Yörük Şifası gibi şeffaf markalar için iki kritik kural ortaya koyar:

Ürün açıklamalarında “Bağışıklığı %100 güçlendirir, gribi/enfeksiyonu önler” gibi kesin sağlık beyanları kullanılmamalıdır.
Ürünün coğrafi kaynağı (Toroslar florası) ve ekstraksiyon kalitesi şeffaf biçimde tanımlanmalıdır.

8.2. Türk Gıda Kodeksi ve TİTCK Mevzuatı

Türkiye’de Tarım ve Orman Bakanlığı düzenlemeleri ve Türk Gıda Kodeksi kapsamında sıvı propolis ekstraktları; ham propolis oranı, çözücü cinsi, ağır metal (kurşun) limitleri ve alkol/su/glikol oranlarına göre denetlenir. TİTCK Sağlık Beyanı Yönetmeliği (2023) uyarınca hiçbir arı ürününde hastalık tedavi etme veya ilaç yerine geçme iddiasında bulunulamaz.

9. DİĞER ARI ÜRÜNLERİ İLE SİNERJİ: HAM BAL VE SAF BALMUMU EKOSİSTEMİ

Arı ürünleri doğada tek başına değil, kovan içinde bir bütün olarak çalışır. Diyarı Yörük Şifası “Arı Ürünleri & Bal” koleksiyonundaki ürünler, biyokimyasal açıdan birbirini tamamlayan bir apiterapi ekosistemi oluşturur:

Propolis Özütü + Hakiki Çam Balı (1 Kg): Çam balı (Marchalina hellenica salgısından üretilen salgı balı), çiçek ballarına kıyasla daha düşük glisemik eğilime, daha yüksek kül (mineral: potasyum, kalsiyum, demir, çinko) oranına ve koyu kehribar yapısına sahiptir. Propolisin buruk ve reçinemsi tadını dengelemek için en ideal mineralce zengin taşıyıcı fazdır.
Propolis Özütü + Yöresel Toros Çiçek Balı (1 Kg): Yüksek rakımlı yaylalardaki kekik, geven ve kır çiçeklerinin nektarından gelen doğal glikoz oksidaz enzimi ve çiçek polenleri, propolisin flavonoidleriyle birleştiğinde sabah kahvaltılarında güçlü bir doğal enerji ve zindelik matriksi sunar.
Propolis Özütü + Hakiki Hayıt Balı (1 Kg): Vitex agnus-castus (kadın otu) çiçeklerinden süzülen nadir hayıt balı, özellikle kadınların mevsim geçişlerindeki geleneksel beslenme rutinlerinde propolis damlası ile birlikte nazik ve aromatik bir uyum yakalar.
Propolis Özütü + Hakiki Katran Balı (1 Kg): Yüksek rakımlı sedir ve çam ormanlarının nadir reçinemsi salgılarından üretilen Katran Balı, yüksek fenolik içeriğiyle propolise karakter olarak en yakın, en yoğun orman balıdır.
Saf Yöresel Balmumu (100 gr): Ham propolisin %30’unu oluşturan doğal lipit matriksidir. Kendi başına eritilerek doğal krem, merhem (Kırmızı Kantaron Yağı ile birlikte), ahşap cilası ve balmumu gıda saklama bezi (beeswax wrap) yapımında en güvenilir katkısız hammaddedir.

10. GÜVENLİK: ALERJİ, KONTAKT DERMATİT, KONTAMİNASYON VE YANLIŞ KULLANIM RİSKLERİ

10.1. Arı Ürünleri Alerjisi ve Kafeat Esterleri

Propolis genel popülasyonda güvenli kabul edilmekle birlikte (Burdock, 1998), arı sokmasına, bala, polene, kavak/çam reçinesine veya Peru balsamına (Balsam of Peru) alerjisi olan bireylerde alerjik reaksiyon ve kontakt dermatit tetikleyebilir. Literatürde propolis kaynaklı alerjilerin ana sorumlusu olarak 1,1-dimetilallil kafeat (LB-1) ve fenetil kafeat (CAPE) gibi sinnamik asit esterleri tanımlanmıştır (Burdock, 1998). Astım hastaları, atopik bünyeliler ve arı alerjisi öyküsü olanlar kullanmamalıdır. İlk kez kullanacak kişilerin bilek içine 1 damla damlatarak yama testi yapması ve 1 damla ile başlayarak toleransını gözlemlemesi önerilir.

10.2. 1 Yaş Altı Bebekler, Çocuklar ve Gebelik/Emzirme

1 Yaş Altı Bebekler: Bal ve ham arı ürünleri, bebeklerin bağırsak florası henüz tam gelişmediği için Clostridium botulinum sporları (infantil botulizm) ve olgunlaşmamış bağışıklık sisteminde şiddetli alerji riski nedeniyle 1 yaşından küçük bebeklere kesinlikle verilmemelidir.
Gebelik ve Emzirme: Gebelik ve emzirme dönemlerinde yeterli insan klinik güvenlik verisi bulunmadığından hekim onayı olmadan kullanılmamalıdır.

10.3. Ham Propolisin Doğrudan Çiğnenmesi / Yutulması Yanılgısı

Tüketicilerin kovandan kazınmış ham propolisi doğrudan yutması veya uzun süre çiğnemesi bilimsel olarak yanlış ve risklidir:

Ham propolisin %30’u bal mumudur; insan sindirim sisteminde bal mumunu parçalayacak enzim (serin esteraz/lipaz türevleri) bulunmadığından içindeki fenolikler vücuda emilemeden atılır ve mide-bağırsak irritasyonuna yol açabilir.
Ham propolis kovan içi ahşap kıymıkları, arı bacak/iğne kalıntıları ve çevresel tozlar içerebilir. Bu nedenle propolis mutlaka saflaştırılmış sıvı özüt (ekstrakt) formunda tüketilmelidir.

10.4. Ağır Metal, Pestisit ve Akarisit Birikimi Riski

Propolis lipofilik (yağ/reçine sever) bir madde olduğundan, otoyol veya sanayi bölgelerine yakın kovanlarda kurşun (Pb) ve kadmiyum (Cd) gibi ağır metalleri; bilinçsiz arıcılık yapılan kovanlarda ise varroa ilaçlarını (kumafos, fluvalinat, amitraz) tutabilir. Bu nedenle Diyarı Yörük Şifası ürünlerinde olduğu gibi kovanların endüstriyel tarımdan ve şehir kirliliğinden uzak Toros yaylalarında konumlanması hayati bir güvenlik kriteridir.

11. SAFLIK VE TAKLİT/TAĞŞİŞ PROBLEMİ

11.1. Propolis Piyasasında Başlıca Tağşiş (Hile) Yöntemleri

Kavak Tomurcuğu Kaynatması (Yapay Propolis): Arıların hiç dokunmadığı kavak ağacı tomurcuklarının endüstriyel kazanlarda kaynatılıp reçinesinin çıkarılması ve gerçek propolis özütü gibi satılması.
Aşırı Seyreltme ve Sentetik Renklendirici/Aroma Hilesi: Çok düşük oranda (%1–2) propolis kullanılıp sıvının koyu görünmesi için karamel boyası (E150), sentetik kahverengi boyalar veya yapay reçine esansı eklenmesi.
Endüstriyel / Teknik Çözücü Kullanımı: Gıda sınıfı olmayan ucuz endüstriyel glikollerin veya metanol/izopropil alkol kalıntılı çözücülerin kullanılması.

11.2. Analitik Doğrulama ve Kalite Testleri

Folin-Ciocalteu Toplam Fenolik Madde Tayini: Ürünün içindeki aktif polifenol yoğunluğunu (mg GAE/mL – Gallik Asit Eşdeğeri olarak) kantitatif biçimde ölçer.
AlCl$_3$ Kolorimetrik Toplam Flavonoid Tayini: Flavon ve flavonol içeriğini doğrular.
HPLC-DAD / LC-MS/MS Fenolik Profil Analizi: Pinosembrin, galangin, krizin, kafeik asit ve CAPE piklerinin doğal oranlarda varlığını göstererek sentetik boya veya tekil kimyasal tağşişini kesin olarak yakalar (Popova et al., 2005).
Suda Dispersiyon (Ouzo) Pratik Gözlemi: Saf propolis özütü bir bardak ılık suya damlatıldığında dibe zift gibi çöküp yapışmaz veya berrak boyalı su gibi dağılmaz; suyu homojen biçimde sütlü-sarımsı/kehribar bir bulut (emülsiyon) haline getirir ve kendine has keskin reçine-vanilya-bal kokusu yayar.

12. KULLANIM REHBERİ VE PRATİK KARIŞIM PRENSİPLERİ

12.1. Günlük Tüketim Modelleri ve Dozaj Prensipleri

Standart Günlük Kullanım: Yetişkinler için günde 1 kez (tercihen sabah veya öğle saatlerinde) 10–20 damla; 4–10 yaş arası çocuklar için günde 5–10 damla şeklinde değerlendirilir.
Ham Bal İle Karıştırarak (En Yüksek Uyum): 1 tatlı kaşığı Diyarı Yörük Şifası Hakiki Çam Balı veya Toros Çiçek Balı üzerine 10–15 damla propolis özütü damlatılarak doğrudan tüketilir. Bal, propolisin keskin ve hafif buruk tadını mükemmel şekilde yumuşatır.
Su, Meyve Suyu veya Ilık Bitki Çayları İle: Yarım çay bardağı ılık suya, taze sıkılmış portakal/nar suyuna veya 45 °C’nin altına ılınmış bitki çaylarına (örneğin sitemizdeki Yöresel Bastırık Otu / Kaya Şalbası veya Viks Çayı / Mor Kekik çayımıza) damlatılarak içilir. (Not: Kaynar suya damlatılmaz, aksi halde biyoaktif esterler zarar görür ve reçine bardağın kenarına yapışır).
Yoğurt veya Meyve Püresi İle: Özellikle çocukların kolay tüketebilmesi için 1 kase ev yoğurduna veya elma püresine damlatılarak verilebilir.

12.2. Geleneksel “Kış Kalkanı” Kavanoz Karışımı Prensibi

Evde tüm aile için hazır bir geleneksel apiterapi karışımı hazırlamak istendiğinde:

Formül Oranı: 1 Kg Diyarı Yörük Şifası Hakiki Çam Balı (veya Toros Çiçek Balı) içerisine 1 şişe (30 ml) Yöresel Saf Propolis Özütü tamamen boşaltılır ve tahta/cam bir kaşıkla homojen olana kadar yavaşça karıştırılır. Her sabah 1 tatlı kaşığı tüketilir (Metal kaşıkla kavanoz içinde uzun süre bekletilmez).

13. MÜŞTERİ HİZMETLERİ İÇİN GENİŞ SORU-CEVAP (SSS TABLOSU)

Müşteri Sorusu	Bilimsel ve Yasal Olarak Onaylanmış Yanıt
“Propolis tam olarak nedir? Arının dışkısı veya polen midir?”	Hayır. Propolis polen veya arı dışkısı değildir; arıların ağaç tomurcuklarından (çam, kavak, meşe vb.) topladığı koruyucu bitki reçinelerini kendi enzimleriyle işleyerek ürettiği doğal kovan kalkanıdır.
“Neden ham (katı) propolis yemek yerine sıvı özüt (damla) kullanmalıyım?”	Ham propolisin yaklaşık %30’u bal mumudur ve insan midesi bu mumu sindiremez; bu yüzden içindeki faydalı bileşenler vücuda geçmeden atılır. Sıvı özütümüzde ise bal mumu ayrıştırılmış, faydalı fenolik bileşenler vücudun kolayca alabileceği sıvı forma getirilmiştir.
“Suya damlattığımda su bulanıklaşıyor ve bardağın kenarında hafif iz kalıyor, bu normal mi?”	Evet, bu gerçek ve yüksek yoğunluklu propolisin en önemli saflık kanıtıdır! Doğal bitki reçineleri ve flavonoidler suyla buluştuğunda sütlü-sarımsı bir emülsiyon oluşturur. Bardağa yapışmasını önlemek için 1 tatlı kaşığı balın veya yoğurdun üzerine damlatarak da tüketebilirsiniz.
“Çocuğuma verebilir miyim? Kaç yaşından itibaren uygundur?”	1 yaşından küçük bebeklere bal ve arı ürünleri kesinlikle verilmez. 4 yaş üzerindeki çocuklarda alerji geçmişi yoksa günde 5–10 damla (bal, yoğurt veya meyve suyuna karıştırılarak) kullanılabilir.
“Sıcak çayın içine damlatabilir miyim?”	Kaynar (80–100 °C) çaya damlatılmamalıdır; yüksek ısı propolisin içindeki hassas CAPE ve flavonoid bileşenlerini bozar. Çayınız içilecek sıcaklığa (40–45 °C ılıklığa) geldiğinde damlatabilirsiniz.
“Tadı neden biraz keskin ve genzi hafif yakıyor?”	Gerçek Anadolu ve Toros propolisi; kafeik asit esterleri, ferulik asit ve aromatik reçineler açısından çok zengindir. Genizde bıraktığı o hafif buruk, reçinemsi ve karıncalanma hissi yapay aroma içermediğinin ve biyoaktif yoğunluğunun göstergesidir.
“Arı sokmasına veya polene alerjim var, kullanabilir miyim?”	Hayır. Arı ürünlerine, bala, polene veya çam/kavak reçinesine alerjisi olan kişilerin ve alerjik astım hastalarının propolis kullanması önerilmez.
“Antibiyotik kullanıyorum, ilacımı bırakıp sadece propolis içebilir miyim?”	Kesinlikle hayır. Propolis doğal bir arı ürünü ve beslenme destekleyicisidir, tıbbi ilaç veya reçeteli antibiyotik yerine geçmez. Doktorunuzun verdiği tedaviyi asla yarıda bırakmayınız.
“Yüzüme veya uçuk/sivilce üzerine doğrudan sürebilir miyim?”	Saf propolis özütü çok konsantredir; doğrudan cilde damlatılırsa geçici sarı-kahverengi renk bırakabilir ve hassas ciltte kızarıklık yapabilir. Harici kullanımda krem veya sabit yağ (örneğin Kırmızı Kantaron Yağımız) içine 1-2 damla karıştırılarak seyreltilmelidir.
“Nasıl saklamalıyım? Buzdolabına koymalı mıyım?”	Buzdolabına koymanıza gerek yoktur (soğukta reçineler kristalleşip damlalığı tıkayabilir). Oda sıcaklığında (15–25 °C), güneş görmeyen serin bir dolap içinde dik olarak saklamanız yeterlidir.

16. SONUÇ VE AKADEMİK DEĞERLENDİRME

Propolis, arı kolonilerinin milyonlarca yıllık evrimsel süreçte geliştirdiği en sofistike kimyasal savunma mekanizmasıdır. Toroslar gibi bitki çeşitliliği (biyoçeşitliliği) yüksek dağ ekosistemlerinde arıların topladığı reçineler; pinosembrin, galangin, krizin ve CAPE başta olmak üzere yüzlerce polifenolik bileşiği tek bir matrikste birleştirir (Velikova et al., 2000; Popova et al., 2005; Bankova, 2005).

Bilimsel literatür, propolisin biyolojik değerinden gerçek anlamda yararlanabilmenin ön koşulunun; ham propolisteki sindirilemeyen bal mumu fazının uzaklaştırılarak biyoaktif fenoliklerin sıvı özüt (ekstrakt) formuna getirilmesi olduğunu açıkça ortaya koymaktadır (Marcucci, 1995; Toreti et al., 2013). Ağız ve boğaz mukozası hijyeninden mevsim geçişlerindeki günlük antioksidan desteğine kadar geniş bir kullanım alanına sahip olan bu değerli arı ürünü; “antibiyotik veya mucize ilaç” gibi abartılı ve yasal olmayan iddialarla değil, “ağır metal ve pestisit riskinden uzak yayla florasından hasat edilmiş, doğru ekstrakte edilmiş, polifenolce zengin geleneksel arı ürünü” kimliğiyle sunulmalıdır. Alerji ve yaş sınırlarına (1 yaş altı kullanılmaz) dikkat edilerek, özellikle Diyarı Yörük Şifası Hakiki Çam Balı veya Toros Çiçek Balı ile sinerji içinde tüketildiğinde, doğallık ve bilimsel kalite arayan aileler için en güçlü geleneksel destekleyicilerden biridir.

KAYNAKÇA

Marcucci, M. C. (1995). Propolis: chemical composition, biological properties and therapeutic activity. Apidologie, 26(2), 83–99. https://doi.org/10.1051/apido:19950202
Pasupuleti, V. R., Sammugam, L., Ramesh, N., & Gan, S. H. (2017). Honey, propolis, and royal jelly: a comprehensive review of their biological actions and health benefits. Oxidative Medicine and Cellular Longevity, 2017, 1259510. https://doi.org/10.1155/2017/1259510
Popova, M., Silici, S., Kaftanoglu, O., & Bankova, V. (2005). Antibacterial activity of Turkish propolis and its qualitative and quantitative chemical composition. Phytomedicine, 12(3), 221–228. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2003.09.007
Sforcin, J. M. (2007). Propolis and the immune system: a review. Journal of Ethnopharmacology, 113(1), 1–14. https://doi.org/10.1016/j.jep.2007.05.012
Sforcin, J. M. (2016). Biological properties and therapeutic applications of propolis. Phytotherapy Research, 30(6), 894–905. https://doi.org/10.1002/ptr.5605
Simone-Finstrom, M., & Spivak, M. (2010). Propolis and bee health: the natural history and significance of resin use by honey bees. Apidologie, 41(3), 295–311. https://doi.org/10.1051/apido/2010016
Toreti, V. C., Sato, H. H., Pastore, G. M., & Park, Y. K. (2013). Recent progress of propolis for its biological and chemical compositions and its botanical origin. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, 697390. https://doi.org/10.1155/2013/697390
Türk Gıda Kodeksi (TGK). (2020). Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik. Resmi Gazete, Ankara.
Velikova, M., Bankova, V., Sorkun, K., Houcine, S., Tsvetkova, I., & Kujumgiev, A. (2000). Propolis from the Mediterranean region: chemical composition and antimicrobial activity. Zeitschrift für Naturforschung C, 55(9-10), 790–793.
Viuda-Martos, M., Ruiz-Navajas, Y., Fernández-López, J., & Pérez-Álvarez, J. A. (2008). Functional properties of honey, propolis, and royal jelly. Journal of Food Science, 73(9), R117–R124. https://doi.org/10.1111/j.1750-3841.2008.00966.x